دولت پنهان يهود در ايرانِ عصر ساساني
دولت پنهان يهود در ايرانِ عصر ساساني -بخش نخست
دايره المعارف يهود نام شاهان داوودي را از در گذشت اوكباي اول تا پايان سلطنت ساسانيان ، به شرح ذيل ثبت كرده است :
هوناي دوم (240-260) ، ناتان اول (260-270) نحميا (270-313) مراوكباي دوم (313-337) هوناي سوم (337-350)ناتان دوم (370-400) كاهاناي اول (400-415) هوناي چهارم ( 415-442) مرزوتراي اول (442-455) كاهاناي دوم (455-465) هوناي پنجم(465-470) هوناي ششم ( 484-508) مرزوتراي دوم ( 508-520) اهوناي (؟-560) حفناي (560-580) حنيناي (580-590) و بوستان (618-570) ...( Judaica,vol .6, page 1024)
اين شخصيتها سلاطين يهود در عصر ساساني هستند كه گاهي اين دولت غير رسمي در تضاد با ساختار دولت رسمي ساساني قرار ميگرفت و از اين جهت بود كه اين دولت را يهوديان از مردم سرزمين ميزبان پنهان ميكردند . حتي پادشاهي همچون شاپور اول نيز برخلاف پيوند نزديك با حاخام هاي يهودي ، تكاپوي خودسرانه اين دولت پنهان را بر نمي تافت. و پس از گذشت اين مدت در زمان شاپور بود كه بدليل قتل توسط يكي از يهوديان كه بعدها تحت تعقيب قرار گرفت ، شموئيل رساله اي جهت خاموش كردن خشم شاپور تدوين كرد تا يهوديان ملزم شوند طبق قانون حكومت رسمي عمل كنند ، اما در عين حال دايره المعارف يهود ميگويد كه مشخص نيست كه حتي شاه داوودي آنرا تضمين كرده يا خير !!
از اين جهت اين فتوا جنبه شرعي نداشته و فقط براي فريب شاه ساساني تدوين شده است و طبق گفته دايره المعارف يهود در طول تاريخ به جمله معروف " قانون دولت قانون يهود است" عمل نشده است و همواره خود مختار بوده اند .
رابطه يهود با پادشاهان ساساني در زمان يزدگرد اول به اوج رسيد تا آنجا كه برخي اسناد از شوشندخت همسر يزدگرد بعنوان دختر شاه داودي يهودي ياد ميكنند و بهرام گور و نرسي را فرزندان او مي دانند.(كتاب شهرستان هاي ايران به زبان پهلوي) و تلمود هم از رابطه عميق يزدگرد اول و سران يهود ياد ميكند .
مهمترين چهره يهود در اين زمان كه با يزدگرد رابطه عميق داشت هونابن ناتان (هوناي چهارم ) شاه داوودي يهوديان (415-442) است كه مورد احترام فراوان يزدگرد بود.
دوران سلطنت بهرام پنجم معروف به بهرام گور نيز اليگارشي يهود وضعيت استواري دارد و امنتون نتصر نويسنده يهودي معاصر او را يهودي مي شمرد چون مادرش شوشندخت يهودي بود.(امنتون نتصر- ص 30)
در زمان فيروز سياست تغيير كرد و دولت پنهان يهود بشدت مورد حمله قرار گرفت و هوناي پنجم اعدام شد و تاا14 سال كسي جاي او را نگرفت .و به همين علت است كه در روايات يهودي از فيروز با عنوان فيروز شرير ياد ميكنند.( Ben-Sasson, ibid, p. 380.)
امنون نتصر، نويسنده معاصر يهودي، مينويسد:
در اين هنگام موسسات يهودي يكي پس از ديگري بسته شدند و يهوديان باخشونت تحت اوامر قضايي ايران قرار گرفتند.
(امنون نتصر، همان مأخذ، ص ٣٣)
اين دگرگوني در رابطه دولت ساساني و اليگارشي يهودي را ناشي از دو عامل ميتوان شمرد:
نخست، وضع دشوار اقتصادي ايران در سده پنجم ميلادي؛
دوم، بحران اجتماعي جامعه ايران كه به شورشهاي مردمي موسوم به "جنبش مزدكيان" انجاميد.
منابع تاريخي از وضع دشوار اقتصادي ايران در اين زمان و بروز قحطي و خشكسالي شديد در سالهاي ٤٦٦ - ٤٧١ ميلادي خبر ميدهند. به همين دليل است كه گروه كثيري از يهوديان مستقر در ايران و بينالنهرين به حواشي خليج فارس و شبه جزيره عربستان و يمن و هند مهاجرت كردند. منشاء جوامع يهودي شبه جزيره عربستان و يمن در زمان ظهور اسلام به اين تحول ميرسد.
انتقال قدرت يهوديان به عربستان :
انتقال كانون تكاپوي اليگارشي يهودي به يمن در اواخر سده پنجم و اوايل سده ششم ميلادي، در تاريخ و فرهنگ اين سرزمين، و تمامي شبه جزيره عربستان، بازتاب جدي و عميق داشت. ابن هشام اين را سرآغاز اشاعه دين يهود درعربستان ميداند. ابن هشام، همان مأخذ، ج ١، صص ٤٤ - ٤٧ .
تبع پدر يوسف ذونواس، ٢ شاه يهودي يمن در اوايل سده ششم ميلادي، است سلطنت ذونواس دوران جنگهاي يهوديان با مسيحيان حبشه است و سركوب خونين مسيحيان در يمن و منطقه. در قرآن كريم سوره بروج از ذونواس و پيروانش به نام "اصحاب اخدود" ياد شده است. اخدود به معناي "گودال" است. آنان گودالهايي از آتش فراهم آورده بودند ومسيحيان را به انتخاب ميان سقوط در اين گودالها يا پذيرش يهوديت مخير ميساختند. ذونواس با حاخامهاي بينالنهرين مرتبط بود و اسناد كشفشده در سال ١٩٥٣ ميلادي نشان ميدهد كه در زمان جنگهاي وي با مسيحيان حبشي حاخامهاي اعزامي از بين النهرين در كنارش حضور داشته اند
دوران ٦٠ ساله پاياني دولت ساساني، از زمان خسرو پرويز( ٥٩١ - ٦٢٨ ( تا يزدگرد سوم(٦٣٢ - ٦٥١ (، اوج رابطه اليگارشي يهودي و ساسانيان است.( ibid, vol. 6, p. 1027; vol. 11, pp. 729-730)
در سال ٦١٤ ميلادي، يهوديان به خسرو پرويز در تسخير فلسطين ياري رسانيدند و تا سال ٦١٧ بر آن سلطه داشتند.( ibid, vol. 8, p. 658) ميتوان تصور كرد كه آنان در اين سه سال چه انتقام خونيني از مسيحيان گرفتند.
امیرالمومنین علی(ع) :